KASPShtëpia Botuese Akademike dhe Shkencore e Kosovës

Ese

Për disa formula të mëshirës në mbishkrimet funerare të Rrafshit të Dukagjinit: vështrim krahasues me traditën e shkruar arbëreshe dhe me formularët liturgjikë të shekullit XVIII, me një shtojcë mbi variantet dialektore

Një vështrim krahasues mbi formulat e mëshirës në mbishkrimet funerare të Rrafshit të Dukagjinit, me shtojcë mbi variantet dialektore dhe me dyzet e dy shënime.

Nga Nora O'Callaghan · Botuar më 16 shtator 2026

Formula e mëshirës është ndoshta elementi më i qëndrueshëm i mbishkrimeve funerare të Rrafshit të Dukagjinit. Ajo shfaqet në nëntë nga çdo dhjetë gurë të datuar para vitit 1800, dhe në trajta që ndryshojnë sistematikisht sipas zonës e jo sipas kohës.1 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.2 Ndërsa ai pejan e shkurton.3

Gur varri me mbishkrim të gdhendur, detaj i rreshtit të 2-të.
Fig. 1 — Detaj i mbishkrimit nr. 214, me formulën e mëshirës.Foto: Arkivi i KASP-it.

Kjo është vërejtja që e nis këtë punim. Nëse variacioni do të ishte kronologjik, do të prisnim një trajtë të hershme që zëvendësohet gradualisht nga një e vonë. Ajo që gjejmë është e ndryshme: dy trajta bashkëjetojnë për tre shekuj, secila e vendosur në një zonë të përcaktuar, pa asnjë shenjë se njëra po e shtyn tjetrën.4 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.5 Ndërsa ai pejan e shkurton.6

Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë, me të tri elementet e formulës në renditjen e pritur. Ai pejan e shkurton, duke lënë jashtë elementin e mesëm — pikërisht atë që në traditën latine mban peshën teologjike.7 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.8 Ndërsa ai pejan e shkurton.9

Shkurtimi nuk është shenjë varfërie. Gurët pejanë janë shpesh më të punuar, dhe mjeshtrit që i gdhendën dinin të shkruanin gjatë kur donin. Zgjedhja duket të jetë konvencion punishteje.10 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.11 Ndërsa ai pejan e shkurton.12

Tradita e shkruar arbëreshe jep një dëshmi të tretë. Formularët liturgjikë të shekullit XVIII që qarkullonin mes komuniteteve arbëreshe të Italisë jugore përmbajnë të njëjtën formulë në një trajtë të plotë, por me renditje të ndryshme nga ajo gjakovare.13 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.14 Ndërsa ai pejan e shkurton.15

Gur varri me mbishkrim të gdhendur, detaj i rreshtit të 3-të.
Fig. 2 — Detaj i mbishkrimit nr. 215, me formulën e mëshirës.Me leje të Arkivit Dioqezan të Prizrenit.

Kjo hap mundësinë që të dyja trajtat ballkanike të vijnë nga një burim i përbashkët i mëparshëm, dhe se ajo pejane nuk është shkurtim i asaj gjakovare por ruajtje e një gjendjeje më të vjetër.16 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.17 Ndërsa ai pejan e shkurton.18

Dëshmia paleografike e mbështet këtë. Gurët më të hershëm të grupit verior, të datuar mes 1490 dhe 1540, japin trajtën e shkurtër edhe në zonën që më vonë do të përdorë atë të plotë.19 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.20 Ndërsa ai pejan e shkurton.21

Nëse ky lexim qëndron, atëherë historia shkon në të kundërt me atë që pranohet: trajta e plotë është risi, jo trashëgimi, dhe përhapja e saj nga jugu drejt veriut ndjek një rrugë tregtare të njohur mirë.22 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.23 Ndërsa ai pejan e shkurton.24

Nuk pretendoj se kjo është e provuar. Numri i gurëve të datuar me siguri para vitit 1550 është tetëmbëdhjetë, dhe një bazë e tillë nuk mban një përfundim të fortë.25 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.26 Ndërsa ai pejan e shkurton.27

Gur varri me mbishkrim të gdhendur, detaj i rreshtit të 4-të.
Fig. 3 — Detaj i mbishkrimit nr. 216, me formulën e mëshirës.Domen publik.

Ajo që mund të thuhet është se shpjegimi kronologjik i deritanishëm nuk përputhet me shpërndarjen, dhe se një shpjegim me kontakt e shpjegon atë më mirë me më pak supozime.28 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.29 Ndërsa ai pejan e shkurton.30

Kapitulli i mëposhtëm rendit të tetëmbëdhjetë mbishkrimet me datim të sigurt, me fotografinë dhe transkriptimin e secilit, që lexuesi të mund ta kundërshtojë leximin tim aty ku e sheh të arsyeshme.31 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.32 Ndërsa ai pejan e shkurton.33

Formulat janë dhënë në trajtën e tyre të gdhendur, pa normalizim drejtshkrimor. Aty ku guri është i dëmtuar, pjesa e rindërtuar është vënë në kllapa katrore dhe arsyeja e rindërtimit është dhënë në shënim.34 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.35 Ndërsa ai pejan e shkurton.36

Për onomastikën, indeksi në fund të vëllimit regjistron çdo emër vetjak dhe vendi me referencë te numri i mbishkrimit, përfshirë format që sot nuk përdoren më.37 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.38 Ndërsa ai pejan e shkurton.39

Gur varri me mbishkrim të gdhendur, detaj i rreshtit të 5-të.
Fig. 4 — Detaj i mbishkrimit nr. 217, me formulën e mëshirës.Riprodhuar sipas marrëveshjes AU-2026-007.

Përfundimi që nxjerr është i kufizuar dhe i qëllimshëm i tillë: shpërndarja e formulave të mëshirës në këtë korpus është gjeografike, dhe shpjegimi më i thjeshtë që e mban atë është kontakti mes punishteve e jo zhvillimi i pavarur.40 Varianti gjakovar e ruan trajtën e plotë.41 Ndërsa ai pejan e shkurton.42

Shënimet

  1. Shënimi 1. Krahaso Prendushi (1937), f. 101, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  2. Shënimi 2. Krahaso Prendushi (1937), f. 102, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  3. Shënimi 3. Krahaso Prendushi (1937), f. 103, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  4. Shënimi 4. Krahaso Prendushi (1937), f. 104, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  5. Shënimi 5. Krahaso Prendushi (1937), f. 105, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  6. Shënimi 6. Krahaso Prendushi (1937), f. 106, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  7. Shënimi 7. Krahaso Prendushi (1937), f. 107, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  8. Shënimi 8. Krahaso Prendushi (1937), f. 108, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  9. Shënimi 9. Krahaso Prendushi (1937), f. 109, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  10. Shënimi 10. Krahaso Prendushi (1937), f. 110, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  11. Shënimi 11. Krahaso Prendushi (1937), f. 111, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  12. Shënimi 12. Krahaso Prendushi (1937), f. 112, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  13. Shënimi 13. Krahaso Prendushi (1937), f. 113, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  14. Shënimi 14. Krahaso Prendushi (1937), f. 114, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  15. Shënimi 15. Krahaso Prendushi (1937), f. 115, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  16. Shënimi 16. Krahaso Prendushi (1937), f. 116, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  17. Shënimi 17. Krahaso Prendushi (1937), f. 117, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  18. Shënimi 18. Krahaso Prendushi (1937), f. 118, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  19. Shënimi 19. Krahaso Prendushi (1937), f. 119, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  20. Shënimi 20. Krahaso Prendushi (1937), f. 120, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  21. Shënimi 21. Krahaso Prendushi (1937), f. 121, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  22. Shënimi 22. Krahaso Prendushi (1937), f. 122, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  23. Shënimi 23. Krahaso Prendushi (1937), f. 123, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  24. Shënimi 24. Krahaso Prendushi (1937), f. 124, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  25. Shënimi 25. Krahaso Prendushi (1937), f. 125, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  26. Shënimi 26. Krahaso Prendushi (1937), f. 126, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  27. Shënimi 27. Krahaso Prendushi (1937), f. 127, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  28. Shënimi 28. Krahaso Prendushi (1937), f. 128, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  29. Shënimi 29. Krahaso Prendushi (1937), f. 129, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  30. Shënimi 30. Krahaso Prendushi (1937), f. 130, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  31. Shënimi 31. Krahaso Prendushi (1937), f. 131, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  32. Shënimi 32. Krahaso Prendushi (1937), f. 132, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  33. Shënimi 33. Krahaso Prendushi (1937), f. 133, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  34. Shënimi 34. Krahaso Prendushi (1937), f. 134, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  35. Shënimi 35. Krahaso Prendushi (1937), f. 135, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  36. Shënimi 36. Krahaso Prendushi (1937), f. 136, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  37. Shënimi 37. Krahaso Prendushi (1937), f. 137, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  38. Shënimi 38. Krahaso Prendushi (1937), f. 138, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  39. Shënimi 39. Krahaso Prendushi (1937), f. 139, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  40. Shënimi 40. Krahaso Prendushi (1937), f. 140, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩
  41. Shënimi 41. Krahaso Prendushi (1937), f. 141, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Gjakovës. ↩
  42. Shënimi 42. Krahaso Prendushi (1937), f. 142, dhe vërejtjet e Gjeçovit mbi variantin e Pejës. ↩

Bibliografia

Çaushi-Bogdani, M. (2019). Fjalorth i termave zejtarë. Prishtinë: KASP.

Gjeçovi (1931). Vërejtje mbi mbishkrimet e Dukagjinit. Shkodër.

Krasniqi-Hoxhaj, Ë. (2021). Ikonografia dhe teksti. Prishtinë.

O'Callaghan, N. (2024). Funerary Formulae in the Western Balkans. Dublin.

Prendushi, L. (1937). Formularë liturgjikë të shekullit XVIII. Shkodër.

Волков, Д. (2020). Византийское наследие на Балканах. Москва.

Weiß-Trautmann, H. (2022). Die Wurzeln des indogermanischen Hirtenwortschatzes. Wien.

Ndrecaj, Z. (2025). Fonologjia historike e gegërishtes veriore. Prishtinë: KASP.

Shkurtaj, D. (2024). Mbi përkthimin e terminologjisë krahasuese. Prishtinë.

Instituti i Studimeve Ballkanike "Kadri Halimi" (red.) (2019). Kujtesa dhe harresa. Prishtinë.

Të gjitha tekstet